Ja, Młody Obywatel

Od idei GrowYOUTH do Karty Młodego Obywatela – jak budujemy sprawczość młodych
ludzi w lokalnych społecznościach

Skąd wziął się ten pomysł? Idea GrowYOUTH

Wszystko zaczęło się od prostego spostrzeżenia: młodzi ludzie mają ogromną energię do działania, ale zbyt rzadko dostają przestrzeń, narzędzia i zaproszenie, by z tej energii skorzystać. Chętnie idą na wybory parlamentarne, ale znacznie rzadziej uczestniczą w wyborach samorządowych – tych, które najbardziej dotyczą ich codziennego życia. Chcą zmieniać swoje otoczenie, ale często nie wiedzą, od czego zacząć ani do kogo się zwrócić.

Odpowiedzią Fundacji GrowSPACE na tę potrzebę jest idea rozwoju partycypacji i sprawczości młodzieży, zapoczątkowana pod hasłem GrowYOUTH. To przekonanie, że młodzi ludzie nie są dopiero „przyszłymi obywatelami” – są obywatelami już dziś. GrowYOUTH łączy edukację nieformalną,
mentoring i wsparcie młodzieżowych działań na rzecz równości, praw człowieka i społeczeństwa obywatelskiego. Zamiast mówić młodym, co mają myśleć, tworzymy warunki, w których sami odkrywają, że ich głos ma znaczenie – i uczą się, jak go skutecznie używać.

„Ja, Młody Obywatel” – lokalne spotkania młodzieży

Idea GrowYOUTH została przełożona na konkretną formułę działania: koncepcję lokalnych spotkań z młodzieżą pod nazwą „Ja, Młody Obywatel”, realizowanych w myśl koncepcji Youth Participation Forum. To całodzienne wydarzenie (8 godzin) w formie wysłuchania publicznego, podczas którego
młodzi ludzie z regionu spotykają się z osobami eksperckimi, samorządowcami i decydentami – nie jako widownia, lecz jako pełnoprawni uczestnicy rozmowy o swoich społecznościach.

Celem spotkania jest wyposażenie młodych ludzi w wiedzę o procesach demokratycznych i prawach obywatelskich, rozwinięcie ich kompetencji liderskich i komunikacyjnych oraz wspólne wypracowanie
postulatów dotyczących udziału młodzieży w demokracji lokalnej. Na program składają się całodzienne
warsztaty, prezentacje i dyskusje, a konkretnie:

– 3 warsztaty edukacyjne prowadzone metodami edukacji nieformalnej,
– 3 moderowane debaty i spotkania z osobami eksperckimi oraz decydentami,
– wspólne wypracowanie Karty Młodego Obywatela – 10 postulatów kierunkowych i dobrych praktyk związanych z uczestnictwem w procesach demokratycznych na poziomie lokalnym, podpisanej przez wszystkich uczestników wydarzenia,
– wydanie pakietów edukacyjnych, z którymi uczestnicy wracają do swoich społeczności, ankieta ewaluacyjna na zakończenie, dzięki której każde kolejne forum jest lepsze od poprzedniego.

Trzy warsztaty – uproszczone scenariusze

Poniższe scenariusze powstały na bazie testu wiedzy obywatelskiej towarzyszącego spotkaniom. Jego treści podzieliliśmy na trzy bloki tematyczne – od państwa, przez samorząd, po prawa człowieka i Europę. Scenariusze są celowo uproszczone: każdy może z nich skorzystać, organizując podobne zajęcia w swojej szkole, bibliotece czy organizacji.

Warsztat 1: Jak działa demokracja w Polsce?

Cel: uczestnicy rozumieją, jak zorganizowana jest władza na szczeblu centralnym i jaką rolę pełni Konstytucja.
Czas i grupa: ok. 90 minut, 10-20 osób, prowadzi 1-2 edukatorów.
Materiały: quiz (pre-test), flipchart, kartki z rolami instytucji, pakiet edukacyjny.

Przebieg:

Quiz na start (15 min) – uczestnicy anonimowo odpowiadają na pytania: Ilu posłów zasiada w Sejmie? (460) Ilu senatorów liczy Senat? (100) Ile trwa kadencja Sejmu? (4 lata) Od ilu lat można kandydować na Prezydenta RP? (od 35 lat). Wyniki omawiamy bez oceniania – to mapa tego, czego się dziś nauczymy.

Mini-prezentacja „Kto tu rządzi?” (20 min) – władza ustawodawcza (Sejm i Senat), wykonawcza i sądownicza; Konstytucja jako ustawa zasadnicza – najwyższe prawo RP; Trybunał Konstytucyjny jako strażnik zgodności ustaw z Konstytucją.

Gra „Droga ustawy” (30 min) – praca w grupach – uczestnicy wcielają się w Sejm, Senat, Prezydenta i Trybunał Konstytucyjny, przeprowadzając przez proces legislacyjny wymyślony przez siebie projekt ustawy ważnej dla młodych.

Dyskusja (15 min) – po co obywatelowi ta wiedza? Co się dzieje, gdy nie wiemy, kto za co odpowiada?

Quiz na zakończenie i podsumowanie (10 min) – te same pytania co na starcie – uczestnicy sami widzą swój postęp.

Warsztat 2: Samorząd i obywatel – demokracja zaczyna się lokalnie

Cel: uczestnicy wiedzą, jak działa samorząd terytorialny, i znają konkretne sposoby wpływania na swoją gminę.
Czas i grupa: ok. 90 minut, 10-20 osób, mile widziany gość – samorządowiec lub radny.
Materiały: quiz (pre-test), mapa gminy/powiatu, karty „ścieżek wpływu”, pakiet edukacyjny.

Przebieg:

Quiz na start (15 min) – Jaka jest podstawowa jednostka samorządu terytorialnego? (gmina) Kto stoi na czele gminy wiejskiej? (wójt) Ile trwa kadencja rady gminy? (5 lat) Jaki organ stanowi prawo w gminie i powiecie? (rada gminy, rada powiatu) Co jest przykładem NGO? (np. stowarzyszenie ekologiczne).

Mini-prezentacja „Twoja gmina, twoje decyzje” (20 min) – struktura samorządu, czynne i bierne prawo wyborcze, czym jest społeczeństwo obywatelskie – wspólnota aktywnych obywateli
angażujących się w życie publiczne.

Praca w grupach „Ścieżki wpływu” (30 min) – każda grupa dostaje realny lokalny problem (np. brak ścieżki rowerowej, zamykana świetlica) i wybiera drogę działania: udział w wyborach, petycja, budżet obywatelski, konsultacje społeczne, założenie stowarzyszenia, młodzieżowa
rada. Grupy prezentują swoje plany.

Rozmowa z gościem lub dyskusja (15 min) – co naprawdę działa? Pytania uczestników do samorządowca.

Quiz na zakończenie i podsumowanie (10 min) – porównanie wyników, wskazanie jednej rzeczy, którą każdy może zrobić w swojej gminie w ciągu miesiąca.

Warsztat 3: Prawa człowieka i Europa – obywatel większej wspólnoty

Cel: uczestnicy rozumieją, czym są prawa człowieka, oraz wiedzą, jak działa Unia Europejska i co oznacza bycie jej obywatelem.
Czas i grupa: ok. 90 minut, 10-20 osób.
Materiały: quiz (pre-test), mapa Europy, karty z prawami człowieka, pakiet edukacyjny.

Przebieg:

Quiz na start (15 min) – Co jest przykładem podstawowego prawa człowieka? (prawo do życia) Komu przysługują prawa człowieka? (każdemu człowiekowi z samego faktu bycia człowiekiem) Który organ UE wybieramy w wyborach powszechnych? (Parlament Europejski) Które państwo
nie należy do UE – Norwegia czy Chorwacja? (Norwegia).

Mini-prezentacja „Prawa, które masz od urodzenia” (20 min) – prawa człowieka jako przyrodzone, powszechne i niezbywalne; skąd się wzięły i kto ich strzeże; wartości europejskie: godność, wolność, demokracja, równość, praworządność.

Ćwiczenie „Prawa w akcji” (30 min) – grupy analizują krótkie scenki z życia (szkoła, internet, praca) i wskazują, jakie prawa są w nich naruszane lub chronione oraz gdzie szukać pomocy.

Dyskusja „Europa młodych” (15 min) – co Unia Europejska daje młodym ludziom (Erasmus+, Europejski Korpus Solidarności, wolność podróżowania) i jak młodzi mogą wpływać na jej kierunek.

Quiz na zakończenie i podsumowanie (10 min) – porównanie wyników i wspólna refleksja: prawa człowieka zaczynają się w codziennych relacjach.

Karta Młodego Obywatela – 10 zasad

Zwieńczeniem każdego forum jest wspólne wypracowanie i podpisanie Karty Młodego Obywatela.
Karta nie jest gotowym dokumentem przywiezionym przez organizatorów – powstaje podczas warsztatów i debat, a jej postulaty odzwierciedlają głos konkretnej grupy młodych ludzi.
Poniższe 10 zasad to propozycja punktu wyjścia do dyskusji:

1. Głosuję – korzystam z czynnego prawa wyborczego w każdych wyborach – także samorządowych, bo to one najbardziej dotyczą mojej codzienności.

2. Znam zasady gry – wiem, kto i jak podejmuje decyzje w mojej gminie, powiecie i państwie, oraz jakie prawa przysługują mi jako obywatelowi i obywatelce.

3. Zabieram głos – korzystam z konsultacji społecznych, petycji, budżetu obywatelskiego i wysłuchań publicznych – narzędzi, które istnieją po to, by ich używać.

4. Działam lokalnie – angażuję się w wolontariat, inicjatywy sąsiedzkie i organizacje pozarządowe,bo zmiana zaczyna się najbliżej domu.

5. Domagam się miejsca przy stole – wspieram młodzieżowe rady i realny dialog młodych z decydentami – partnerstwo zamiast symbolicznych konsultacji.

6. Sprawdzam fakty – odpowiedzialnie korzystam z informacji, weryfikuję źródła i nie powielam dezinformacji, bo demokracja potrzebuje prawdy.

7. Szanuję różnorodność – buduję kulturę dialogu i sprzeciwiam się dyskryminacji – w szkole, w internecie i w przestrzeni publicznej.

8. Podaję dalej – dzielę się zdobytą wiedzą i doświadczeniem z rówieśnikami, pomagając innym młodym stawiać pierwsze kroki w aktywności obywatelskiej.

9. Dbam o siebie i zespół – działam w sposób zrównoważony, pamiętam o dobrostanie psychicznym i przeciwdziałam wypaleniu – zaangażowanie to maraton, nie sprint.

10. Jestem częścią Europy – znam wartości europejskie i korzystam z możliwości, jakie Unia Europejska daje młodym ludziom, współtworząc wspólnotę opartą na godności, wolności i równości.

Po co nam Youth Participation Forum?

Youth Participation Forum to coś więcej niż jednodniowe wydarzenie. To metoda odbudowywania zaufania między młodymi ludźmi a instytucjami. Formuła wysłuchania publicznego odwraca zwyczajową kolejność: to nie dorośli mówią młodym, jak jest, lecz młodzi mówią decydentom, czego potrzebują – a decydenci słuchają, odpowiadają i podpisują się pod wspólnymi postulatami.

Takie fora pełnią potrójną rolę. Po pierwsze, edukują – w kilka godzin uczestnicy porządkują wiedzę o demokracji, którą szkoła często przekazuje wyrywkowo. Po drugie, sieciują – młodzi poznają rówieśników o podobnej energii oraz ekspertów i samorządowców, do których będą mogli wrócić z
własnymi pomysłami. Po trzecie, wzmacniają sprawczość – doświadczenie współtworzenia i podpisania Karty pokazuje czarno na białym, że głos młodego człowieka może stać się częścią publicznego dokumentu, z którym liczą się dorośli.

Wreszcie, forum działa długo po swoim zakończeniu. Uczestnicy wracają do swoich miejscowości z pakietami edukacyjnymi i konkretnymi planami, Karta trafia do lokalnych władz i organizacji, a scenariusze warsztatów – takie jak te powyżej – pozwalają powtarzać ten proces w kolejnych
społecznościach. Każde forum to ziarno, które kiełkuje w dziesiątkach lokalnych inicjatyw.

To dopiero początek – zorganizujcie własne forum

Pierwsze doświadczenia pokazały, że formuła „Ja, Młody Obywatel” działa: młodzi ludzie przychodzą z ciekawością, a wychodzą z planem. Rosną wyniki testów wiedzy, rośnie pewność siebie, a przede wszystkim rośnie przekonanie, że demokracja lokalna to nie abstrakcja, tylko codzienne narzędzie
zmiany.

Dlatego zachęcamy: twórzcie takie wydarzenia u siebie. Nie potrzeba wielkiego budżetu – potrzebna jest sala, kilka godzin, otwarci dorośli i grupa młodych ludzi, którym ktoś wreszcie odda głos. Skorzystajcie z naszych scenariuszy warsztatów, zaproście lokalnego radnego lub aktywistkę, przeprowadźcie quiz, porozmawiajcie o tym, co uwiera w Waszej miejscowości, i spiszcie własną Kartę Młodego Obywatela. A jeśli chcecie wsparcia w organizacji takiego spotkania – odezwijcie się do nas. GrowYOUTH rośnie z każdym kolejnym forum, a najlepsze pomysły na przyszłość mają ci, którym
przyszłość należy się najbardziej: młodzi obywatele i młode obywatelki.